WhatsApp પર summons, QR થી payment: Supreme Court ના નવા cheque bounce rules સમજો (2026)

એક ordinary Tuesday પર Rajkot ના એક distributor ની કલ્પના કરો. એના WhatsApp પર એક PDF આવે છે, ક્યાંક supplier ની price list અને family photo ની વચ્ચે. એમાં એક Magistrate court નું name છે, એક complaint number છે, અને ₹1,80,000 ના એ cheque નો ઉલ્લેખ છે જે એણે મહિનાઓ પહેલાં એક transporter ને આપ્યો હતો. છેવાડે એક line છે જે એણે court ની કોઈ વસ્તુ પર ક્યારેય નથી જોઈ: એ cheque amount online pay કરી શકે છે, અત્યારે, આ જ stage પર.
એનો પહેલો વિચાર છે કે આ scam છે. હોઈ શકે. આ એક સાચો summons પણ હોઈ શકે, અને આ જ બીજી possibility નવી છે. (Distributor અને amount આ example માટે ઘડેલા છે. Possibility નહીં.)
આ Sanjabij Tari v. Kishore S. Borcar, 2025 INSC 1158 માંથી આવે છે, જેનો ચુકાદો 25 September 2025 એ Justices Manmohan અને N.V. Anjaria એ આપ્યો. Court એ એક જૂની appeal પતાવી, પછી એનો જ ઉપયોગ કરીને trial courts માં cheque bounce cases ચાલવાની રીત reset કરી દીધી. આ post કહે છે કે bounced cheque રાખનાર અને એને sign કરનાર, બંને માટે શું બદલાયું. Offence પોતે સમજવો હોય તો અમારા Section 138 explainer થી શરૂ કરો.
આ general information છે, legal advice નહીં. નીચેના rules November 2026 ની સ્થિતિના છે, અને એમનો rollout દરેક state માં અલગ-અલગ છે.
Guidelines પાછળની appeal
Case પોતે ordinary હતો. એક loan, એક cheque, એક dishonour. Trial court એ convict કર્યા અને Sessions Court સહમત રહી. પછી Bombay High Court ની Goa Bench એ acquit કરી દીધા, એ શંકા સાથે કે complainant આટલા પૈસા ઉધાર આપી પણ શકે કે નહીં, અને એ defence માનીને કે cheque blank sign કરેલો હતો.
Supreme Court એ એ acquittal set aside કર્યું અને conviction restore કરી. એની reasoning એ બધાને કામની છે જેમના પર complaint થાય છે. એક વાર તમે signature માની લીધી, તો Negotiable Instruments Act ની Sections 118 અને 139 ની presumptions તમારી વિરુદ્ધ કામ કરે છે. તમે એમને rebut કરી શકો છો, પણ ફક્ત ઇનકાર કરવાથી કામ નહીં ચાલે. અને statutory legal notice નો reply ન આપવો complainant ના favour માં inference ને support કરતું હતું.
High Court નો order April 2009 નો છે. Supreme Court નો જવાબ September 2025 માં આવ્યો. એક cheque પર સોળ વર્ષ: આ પોતે જ પૂરતું છે સમજવા માટે કે Court એ આખી system વિશે directions કેમ આપી. Reports મુજબ એના implementation ની date 1 November 2025 રાખવામાં આવી હતી.
Summons હવે તમારા phone સુધી પહોંચી શકે છે
Section 138 cases માં summons હવે usual modes સુધી limited નથી. Court એ બે રસ્તા વધુ ઉમેર્યા.
Dasti service. Complainant ને summons આપવામાં આવે છે જેથી એ accused પર serve કરે, અને સાથે court પણ એને મોકલે છે.
Electronic service. Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS) ની Sections 64 અને 530 અને applicable rules હેઠળ summons email, mobile કે WhatsApp થી જઈ શકે છે. Complainant આ details એક verifying affidavit સાથે આપે છે, પછી affidavit of service file કરે છે. False affidavit પર એ person વિરુદ્ધ action થઈ શકે છે જેણે એને sworn કર્યું.
એ sentence માં "applicable rules" અસલી કામ કરી રહ્યા છે, કારણ કે દરેક High Court ના પોતાના rules છે. Delhi એ judgment નું પાલન કરવા 6 November 2025 ની Practice Direction No. 157 બહાર પાડી. Uttarakhand High Court વિશે January 2026 માં report થયું કે એણે પોતાના Electronic Process Rules, 2025 હેઠળ email અને WhatsApp summons allow કર્યા. બાકીના states ના પોતાના versions છે, તો service ક્યારે complete ગણાશે જેવી details locally check કરો.
Cheque bounce case નો slow ભાગ ઘણી વાર બસ accused ને શોધવાનો હતો. Supreme Court નો જવાબ છે એક affidavit અને એક WhatsApp number.
પહેલી stage પર cheque amount pay કરવી
Headline નો આ એ ભાગ છે જે લોકોને સૌથી અજુગતો લાગે છે. દરેક district ના Principal District and Sessions Judge ને કહેવામાં આવ્યું કે secure QR codes કે UPI links થી online payment ચલાવે, અને summons માં પહેલી stage પર cheque amount pay કરવાનો option લખેલો હોવો જોઈએ. Payment પછી court case close કરવા કે NI Act ની Section 147 હેઠળ compound કરવા પર વિચાર કરી શકે છે.
Logic બરાબર છે. ઘણા બધા cases એવા પૈસા વિશે હોય છે જે કોઈ આપવા તૈયાર છે, અને એ વસૂલવા court ને બે વર્ષની hearings ન લાગવી જોઈએ. જે accused debt માને છે એના માટે જલદી pay કરવું usually સૌથી સસ્તો exit છે, ખાસ કરીને એ જોતાં કે એક bounce charges અને penalties માં already કેટલો મોંઘો પડે છે. આ જ judgment એ case માં પછીની stages પર compounding ની cost પણ rework કરી, અને પછી એ વધારે પડે છે, cheque amount ની વધતી percentage તરીકે.
બે સાવચેતી. જો તમે debt ને dispute કરો છો, તો pay કરતાં પહેલાં lawyer સાથે વાત કરો, કારણ કે ગભરાટમાં કરેલું payment પાછું સંકેલવું મુશ્કેલ હોય છે. અને payment receipt ને મામલાનો અંત ન માનો. એને રાખો, પછી confirm કરો કે court એ closure ખરેખર record કર્યું છે. November 2026 સુધી કયા districts માં આ links ચાલુ છે, એ અમે check નથી કર્યું, તો એમ માનીને ન ચાલો કે તમારે ત્યાં ચાલુ છે.
Complainant એ હવે શું file કરવાનું છે
જો bounced cheque તમારી પાસે છે, તો paperwork હવે વધારે disciplined થઈ ગઈ છે.
દરેક complaint ની આગળ prescribed format માં એક synopsis લાગે છે. Judgment ના summaries મુજબ એમાં parties, cheque અને dishonour ની details, statutory notice અને કોઈ reply, cause of action અને માંગેલી relief આવે છે, જેમાં interim compensation ની prayer પણ સામેલ છે. Judge ને એક page વાંચીને ખબર પડી જવી જોઈએ કે case શું છે.
તમને accused ની contact details પણ જોઈએ, sworn કરીને. તો એને ત્યારે collect કરો જ્યારે relationship હજી friendly હોય. Account opening form પર customer નો email અને WhatsApp number સારા મહિનામાં કંઈ નથી લેતો અને ખરાબ મહિનામાં મળવો મુશ્કેલ હોય છે. કોઈ number sworn કરતાં પહેલાં check કરો કે એ હજી એમનો જ છે. ચાર વર્ષ જૂના invoice માંથી copy કરેલો number ફક્ત delivery ની નહીં, તમારા affidavit ની problem છે.
જૂની deadlines હજી ચાલે છે. Dishonour ની જાણ થયાના 30 days માં notice, drawer ને pay કરવાના 15 days, પછી file કરવા માટે એક month. Bank નો return memo પણ central રહે છે, તો એને બરાબર વાંચો, કારણ કે return reason code નક્કી કરે છે કે તમે case કેવી રીતે argue કરશો. અને યાદ રાખો કે criminal case એકલો રસ્તો નથી. પૈસા પાછા લેવા માટે summary suit વધારે સારો હોઈ શકે કે સાથે-સાથે ચાલી શકે.
પહેલી hearing માં તમને પુછાઈ શકે એવા સવાલ
Cognizance થયા પછી court પહેલી stage પર accused ને સીધા સવાલ પૂછી શકે છે. શું આ તમારો cheque છે? શું આ તમારી signature છે? શું તમે આને issue કર્યો? શું તમે liability માનો છો? તમારો defence શું છે: security cheque, પહેલેથી ચૂકવેલી loan, altered cheque, કે બીજું કંઈ? શું તમે compound કરશો?
હેતુ આ જલદી જાણવાનો છે કે કોઈ સાચો dispute છે કે નહીં. જો તમારો plan આગળની ઘણી hearings માં તમારો જવાબ વિચારવાનો હતો, તો એ plan પૂરો થયો. જવાબ તૈયાર હોવા જોઈએ, તમારા records સાથે consistent, અને ideally એક lawyer સાથે prepare કરેલા.
એ moment ની આસપાસ ત્રણ વધુ ફેરફાર છે. Section 223 BNSS હેઠળ cognizance પહેલાં accused ને summons આપવાની જરૂર નથી, તો cheque bounce ના accused એ એ pre-cognizance hearing expect ન કરવી જોઈએ. જે Magistrate summary trial ને summons trial માં convert કરવા માંગે, એણે reasons record કરવા પડશે. અને Section 143A હેઠળ interim deposit, cheque amount ના 20% સુધી, જ્યાં appropriate હોય ત્યાં વહેલામાં વહેલી તકે વાપરવાનો છે, તો contested case judgment થી ઘણો પહેલાં પૈસા માંગવાનું શરૂ કરી શકે છે.
જો summons WhatsApp પર આવે
કંઈ પણ કરતાં પહેલાં એને check કરો, અને check કરતી વખતે એને ignore ન કરો.
સાચા summons ને ignore કરવો મોંઘી ભૂલ છે. Case તમારા વગર આગળ વધી શકે છે, અને courts warrants સુધી જઈ શકે છે. Number block કરવાથી આમાંથી કંઈ અટકતું નથી.
નકલી summons ને pay કરવું બીજી ભૂલ છે. આ પ્રકારના કોઈ specific scam ની અમે પુષ્ટિ નથી કરી, પણ court જેવી દેખાતી PDF અને એમાં payment link એ જ format છે જે એક fraudster પસંદ કરે, તો આને reported trend નહીં, અમારી સાવચેતી માનો. Court નું name, case number અને parties જુઓ, પછી case ને official eCourts services website પર શોધો કે જાતે court માં પૂછો. Case check થાય ત્યાં સુધી કોઈ QR code scan ન કરો અને કોઈ link ન ખોલો.
પછી તમારી side જુઓ. કયો cheque છે? તમારા records શું બતાવતા હતા? જો તમે company ચલાવો છો, તો પૂછો કે તમારા vendor forms પર લખેલો phone number ખરેખર કોની પાસે છે, કારણ કે કોઈ જૂના accountant ના mobile પર ગયેલો summons કોઈના કામનો નથી. Suppliers અને banks પાસે તમારી contact details current રાખો.
સાચો summons આવતાં જ lawyer ને મળો જો તમે debt ને dispute કરો છો, amount મોટી છે, તમારી signature કે cheque altered લાગે છે, કે company અને એના directors named છે. Numbers શું કહે છે એમાં CA મદદ કરી શકે; court ને જવાબ માટે lawyer જોઈએ.
આમાંનું મોટાભાગનું કોઈ court થી ઘણું પહેલાં શરૂ થાય છે
સૌથી સહેલો cheque bounce case એ છે જે ક્યારેય શરૂ જ ન થાય. Cheques bounce થવાનાં common કારણો dull હોય છે: એક balance જે કોઈએ check ન કર્યું, એક signature જે match નથી થતી, એક date જે stale થઈ ગઈ. Outstanding cheques પર મહિને એક નજર આમાંના ઘણાને પકડી લે છે.
જે દિવસે કંઈ ખોટું થાય એ દિવસે પણ records કામ આવે છે. એક cheque issue register કહે છે કે કઈ leaf કોને, કઈ date પર, કયા invoice ના against ગઈ. આ જ ફરક છે court ના સવાલનો એક sentence માં જવાબ આપવા અને સવાર જૂના cheque stubs ફંફોસવામાં ગાળવા વચ્ચે.
Court નો પહેલો સવાલ તમારા પોતાના cheque વિશે હોઈ શકે છે. Cheqify એનો જવાબ તૈયાર રાખે છે: તમે print કરેલી દરેક leaf issue થી clearance સુધી tracked રહે છે, bounce થનારી પણ, સાથે 300+ Indian bank layouts pre-built અને amount in words automatically filled. આ કોઈને court થી બહાર નહીં રાખે, પણ એ કહી દેશે કે તમે શું issue કર્યું અને ક્યારે. 100% free. app.cheqify.app પર start કરો.



